"Tôi bị ho kéo dài sau cảm cúm, khạc đờm rất khó, họng đau rát, thỉnh thoảng sốt nhẹ và ớn lạnh; theo quan điểm y học cổ truyền có phải do “biểu tà” chưa được giải hết không, và liệu dùng bài thuốc Chỉ thấu tán có giúp cải thiện tình trạng ho lâu ngày, hóa đàm hiệu quả không?" - ông Hùng thắc mắc.
Trường Đại học Lương Thế Vinh trả lời: Trong nhóm bài thuốc trị ho do ngoại cảm, Chỉ thấu tán được đánh giá là phương thuốc kinh điển với tác dụng chỉ khái – hóa đàm, chuyên dùng cho chứng ho lâu ngày, đờm khó khạc.
Chỉ thấu tán vốn là thuốc bột, hiện nay thường sắc thang uống. Bài thuốc kết hợp nhiều vị thảo dược có tác dụng tuyên phế, giáng khí, tiêu đờm và giảm ho, trong đó chỉ khái (giảm ho) là mục tiêu chính, còn hóa đàm đóng vai trò hỗ trợ.
Theo các thầy thuốc Đông y, bài thuốc phù hợp với thể ho do ngoại cảm kéo dài, khi phong tà còn lưu lại ở phế khiến phế khí không tuyên thông.
Chỉ thấu tán gồm các vị:
Kinh giới: 8–12g
Cát cánh: 4–8g
Tử uyển: 8–16g
Bách bộ: 12g
Bạch tiền: 8–12g
Trần bì: 8–12g
Cam thảo: 4g
Sự phối hợp này giúp tác động đồng thời vào phế, khí và đàm.
Nguyên phương dùng dạng bột. Hiện nay phổ biến sắc nước uống, chia 2 lần/ngày.
Tại Thượng Hải, bài thuốc còn được bào chế dạng siro với tên “Đĩnh thấu lộ”, thuận tiện sử dụng nhiều lần trong ngày.
Chỉ thấu tán có tác dụng chỉ khái, hóa đàm, tuyên phế, giáng khí, làm dịu cổ họng và giảm kích thích ho.
Bài thuốc thường dùng trong các trường hợp:
Ho dai dẳng sau cảm cúm
Ho có đờm nhưng khó khạc
Sốt nhẹ, sợ lạnh, đau họng
Ngoại cảm chưa khỏi hẳn
Đây là thể bệnh “biểu tà chưa dứt, phế khí không thông”.
Kinh giới giúp sơ phong, giải biểu, loại bỏ tác nhân ngoại cảm. Cát cánh tuyên phế, dẫn thuốc lên vùng họng – phổi và hỗ trợ tiêu đờm. Tử uyển, bách bộ là hai vị chủ lực giảm ho, làm dịu niêm mạc hô hấp.
Bạch tiền giáng khí, hóa đàm; trần bì táo thấp, kiện tỳ, giảm sinh đờm; cam thảo điều hòa các vị thuốc, đồng thời làm dịu cổ họng.
Sự phối hợp này vừa “tuyên” vừa “giáng”, giúp phế khí lưu thông, từ đó cơn ho thuyên giảm tự nhiên.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xã - giảng viên Y học cổ truyền Trường Đại học Lương Thế Vinh: “Chỉ thấu tán đặc biệt hiệu quả với ho do cảm lạnh hoặc viêm đường hô hấp trên kéo dài. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ thể bệnh, vì nếu ho do phế âm hư hay ho khan do nhiệt thì phải gia giảm khác”.
Chuyên gia cũng khuyến cáo người bệnh nên uống đủ nước ấm, hạn chế đồ lạnh và tránh khói bụi để tăng hiệu quả điều trị.
Trên lâm sàng, bài thuốc được linh hoạt gia giảm:
Đau đầu, nghẹt mũi, sợ lạnh (biểu hàn): thêm phòng phong, tô diệp, sinh khương
Sốt, họng đau, đờm vàng (phong nhiệt): thêm tang bì, bạc hà, hoàng cầm, liên kiều
Ho khan, ít đờm: bỏ kinh giới, trần bì; thêm qua lâu bì, tỳ bà diệp
Đờm nhiều, ăn kém, bụng đầy: thêm bán hạ, phục linh
Cách gia giảm giúp bài thuốc phù hợp với nhiều tình huống bệnh lý khác nhau.
Người bệnh nên dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ Đông y hoặc thầy thuốc có chuyên môn. Không tự ý kéo dài thời gian sử dụng nếu ho trên 2–3 tuần hoặc kèm sốt cao, khó thở.
Với tác dụng chỉ khái, hóa đàm và tuyên phế, Chỉ thấu tán là bài thuốc hữu ích trong điều trị ho do ngoại cảm kéo dài. Khi được sử dụng đúng thể bệnh và kết hợp chăm sóc hô hấp hợp lý, bài thuốc có thể giúp giảm ho nhanh, hạn chế tái phát và bảo vệ đường thở lâu dài.
