Cây bạch mao căn là vị thuốc dân gian quý có mặt trong nhiều bài thuốc y học cổ truyền với công dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, cầm máu và giải độc. Nhờ tính mát và an toàn, bạch mao căn được sử dụng phổ biến trong điều trị bệnh lý gan, thận và tiết niệu.
Bạch mao căn, còn gọi là rễ cỏ tranh, có tên khoa học Imperata cylindrica (L.) Beauv., thuộc họ Lúa (Poaceae). Đây là loài cỏ sống lâu năm, thân rễ bò ngang, mọc sâu dưới đất, lá dài, sắc nhọn như dao, hoa màu trắng bạc mọc thành cụm bông ở đầu thân. Ở Việt Nam, cây phân bố khắp nơi, đặc biệt ở vùng trung du và miền núi, nơi đất hoang và nắng nhiều. Phần được sử dụng làm thuốc là thân rễ – gọi là bạch mao căn, được thu hái quanh năm, rửa sạch, phơi khô hoặc dùng tươi.
Theo các nghiên cứu hiện đại, bạch mao căn chứa nhiều hoạt chất quý như cylindrin, arundoin, axit citric, đường glucoza và kali. Các chất này có tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, giải độc, hạ sốt và cầm máu hiệu quả. Theo y học cổ truyền, bạch mao căn có vị ngọt, tính hàn, quy vào các kinh phế, vị và bàng quang. Công năng chính là thanh nhiệt sinh tân, lợi niệu thông lâm, chỉ huyết (cầm máu) và giải độc. Vì vậy, dược liệu này thường được sử dụng trong điều trị các chứng bệnh như viêm thận, phù thũng, tiểu buốt, tiểu ra máu, chảy máu cam, ho ra máu hoặc viêm gan.
Bạch mao căn được nhân dân sử dụng rộng rãi từ lâu đời. Trong các bài thuốc thanh nhiệt, người ta thường dùng rễ cỏ tranh nấu nước uống hằng ngày để giải độc gan, giảm nóng trong, hạ huyết áp và làm mát cơ thể. Khi bị ho ra máu, tiểu ra máu hoặc chảy máu cam, có thể dùng bạch mao căn tươi giã vắt lấy nước uống để cầm máu nhanh chóng. Bài thuốc kết hợp bạch mao căn – sinh địa – trắc bách diệp – ngẫu tiết cũng rất hiệu quả trong việc hỗ trợ điều trị viêm thận, viêm bàng quang và sỏi tiết niệu. Ngoài ra, bạch mao căn còn được dùng làm nguyên liệu trong các sản phẩm trà thảo dược thanh nhiệt, giúp tăng cường chức năng gan và thải độc.
Theo các thầy cô giảng dạy ngành Y học cổ truyền Trường Đại học Lương Thế Vinh, bạch mao căn là một trong những dược liệu cơ bản thuộc nhóm “thanh nhiệt lương huyết” và “lợi thủy thông lâm”, được giảng dạy trong nhiều học phần chuyên ngành. Sinh viên được hướng dẫn nhận biết cây thật, phân biệt với các loại cỏ tranh khác để tránh nhầm lẫn, đồng thời được học cách sơ chế như rửa sạch, thái lát, phơi khô hoặc sao vàng để tăng hiệu quả cầm máu. Các giảng viên cũng khẳng định rằng, trong điều kiện khí hậu Việt Nam, bạch mao căn là dược liệu dễ trồng, có thể phát triển thành vùng nguyên liệu bền vững phục vụ ngành dược cổ truyền.
Bạch mao căn có thể dùng tươi hoặc khô. Khi dùng tươi, rửa sạch, giã nát, vắt lấy nước uống. Khi dùng khô, thường sắc với 500 ml nước còn 200 ml, chia uống trong ngày. Liều dùng trung bình từ 20–40 g mỗi ngày. Tuy nhiên, do có tính hàn, người tỳ vị hư hàn, dễ lạnh bụng hoặc đi ngoài lỏng không nên dùng quá nhiều. Ngoài ra, phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi sử dụng.
Các nghiên cứu gần đây cho thấy chiết xuất từ bạch mao căn có khả năng bảo vệ tế bào gan, giảm men gan, chống viêm và hỗ trợ điều hòa huyết áp. Một số công trình cũng ghi nhận tác dụng kháng khuẩn, chống oxy hóa và hỗ trợ điều trị tiểu đường nhờ khả năng thúc đẩy quá trình bài tiết độc tố qua nước tiểu. Nhờ những kết quả này, bạch mao căn đang dần được ứng dụng trong các sản phẩm hỗ trợ gan, thận và thanh nhiệt cơ thể.
Cây bạch mao căn là dược liệu quý, dễ tìm và có nhiều tác dụng hữu ích đối với sức khỏe. Từ xa xưa đến nay, bạch mao căn vẫn giữ vai trò quan trọng trong y học cổ truyền Việt Nam. Việc sử dụng đúng cách, đúng liều lượng sẽ giúp phát huy tối đa công dụng thanh nhiệt, lợi tiểu và cầm máu của vị thuốc này, góp phần chăm sóc sức khỏe an toàn và bền vững.
