Trong kho tàng phương tễ của Đông y, Tam Vật Bị Cấp Hoàn được xem là một trong những phương thuốc tiêu biểu về phép ôn hạ, có công năng trục hàn, phá tích nhanh chóng.
Trong kho tàng phương tễ của Đông y, Tam Vật Bị Cấp Hoàn được xem là một trong những phương thuốc tiêu biểu về phép ôn hạ, có công năng trục hàn, phá tích nhanh chóng.
Bài thuốc được ghi nhận trong lâm sàng với hiệu quả rõ rệt khi xử trí các trường hợp bế tắc đường tiêu hóa do thực hàn, bụng đầy chướng và đại tiện bí.
Bài thuốc gồm ba vị chính:
Ba đậu: 40g
Đại hoàng: 8g
Can khương: 80g
Các vị thuốc được nghiền nhỏ, luyện với mật ong (40–50%) làm hoàn to cỡ hạt đậu xanh. Mỗi lần uống khoảng 5 phân, dùng với nước nóng. Trong bản gốc, liều lượng của cả ba vị đều bằng nhau, sau này được điều chỉnh cho phù hợp khi bào chế thành phẩm.
Tam Vật Bị Cấp Hoàn có công dụng công trục lãnh tích, chuyên dùng cho các trường hợp:
Bụng đầy chướng, đau dữ dội
Đại tiện bí không thông
Thậm chí xuất hiện tình trạng khó thở, cấm khẩu, bế quyết nhưng không có dấu hiệu hư nhiệt
Sau khi uống thuốc, người bệnh thường có phản ứng sôi bụng, nôn mửa nhẹ, sau đó đại tiện thông suốt, tình trạng cải thiện dần.
Các Bác sĩ Đông y lý giải: Ba đậu là chủ dược, tính tân nhiệt, công hạ mạnh, giúp khai thông bế tắc. Can khương phối hợp để tăng tính ôn, trục hàn. Đại hoàng bổ trợ cho Ba đậu trong việc tả hạ, phá tích. Ba vị thuốc phối hợp tạo ra tác dụng công hạ nhanh, đặc biệt thích hợp trong trường hợp tích hàn kết ở vị tràng dẫn đến bế tắc cấp tính.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xã – giảng viên Trường Đại học Lương Thế Vinh: “Tam Vật Bị Cấp Hoàn là bài thuốc điển hình cho cách ôn hạ trong Y học cổ truyền. Tuy hiệu quả nhanh và mạnh, song cần thận trọng khi sử dụng. Người bệnh cần được chẩn đoán chính xác thể bệnh bởi Bác sĩ Y học cổ truyền trước khi dùng, bởi tính công hạ cấp tốc có thể gây phản ứng nếu dùng sai đối tượng”.
Ngày nay, bài thuốc vẫn được ứng dụng trong điều trị một số bệnh lý đường tiêu hóa cấp tính do hàn tích gây bế tắc, hoặc lỵ lâu ngày ở người thể chất thực. Trong thực tế, các Bác sĩ Đông y thường cân nhắc liều lượng và tình trạng bệnh để gia giảm cho phù hợp, nhằm đảm bảo hiệu quả mà không gây quá tải cho cơ thể.
Tam Vật Bị Cấp Hoàn là phương thuốc cổ truyền có giá trị cả về lý luận lẫn thực tiễn. Với công năng mạnh trong việc phá tích, trục hàn, bài thuốc đem lại hiệu quả nhanh chóng trong cấp cứu tiêu hóa. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý sử dụng mà cần có sự hướng dẫn, kê đơn và theo dõi chặt chẽ của thầy thuốc.
