Trong Y học cổ truyền, mỗi bài thuốc đều có nguyên tắc phối ngũ chặt chẽ. Tuy nhiên, việc gia giảm, thay đổi liều lượng hoặc thay thế vị thuốc là nghệ thuật đòi hỏi sự linh hoạt và kinh nghiệm của thầy thuốc.
Trong Y học cổ truyền, mỗi bài thuốc đều có nguyên tắc phối ngũ chặt chẽ. Tuy nhiên, việc gia giảm, thay đổi liều lượng hoặc thay thế vị thuốc là nghệ thuật đòi hỏi sự linh hoạt và kinh nghiệm của thầy thuốc.
Theo các thầy thuốc Y học cổ truyền, mỗi bài thuốc dù cổ phương hay tân phương đều có phạm vi nhất định, không thể áp dụng rập khuôn cho mọi bệnh nhân. Khi kê đơn, bác sĩ cần căn cứ vào thể trạng, tuổi tác, tính chất bệnh và chất lượng dược liệu để vận dụng gia giảm linh hoạt. Đây là kỹ thuật quan trọng được giảng dạy tại các đại học ngành Y học cổ truyền, giúp đào tạo nên những Bác sĩ Y học cổ truyền giỏi chuyên môn và am hiểu thực tiễn.
Một bài thuốc có thể thay đổi phạm vi tác dụng khi gia giảm thêm vị thuốc. Ví dụ:
Quế chi thang vốn dùng giải cơ, điều hòa dinh vệ cho bệnh ngoại cảm biểu chứng. Nếu bệnh nhân kèm khó thở, có thể thêm Hạnh nhân, Hậu phác để trị suyễn; nếu sốt cao thì thêm Hoàng cầm để thanh nhiệt.
Ma hoàng thang là bài tân ôn phát hãn, nhưng khi biểu hàn nhẹ và ho nhiều, có thể bỏ Quế chi, biến thành bài chỉ khái bình suyễn. Điều này cho thấy, chỉ một vài điều chỉnh nhỏ đã tạo ra tác dụng chữa bệnh hoàn toàn khác.
Cách ghép vị thuốc chủ yếu quyết định ngay tác dụng của bài thuốc. Ví dụ với Hoàng kỳ:
Phối với Nhân sâm, Bạch truật, Thăng ma, Sài hồ → Bổ trung ích khí thang (bổ khí, thăng đề).
Phối với Đương quy → Đương quy bổ huyết thang (bổ huyết).
Phối với Đương quy, Xuyên khung, Đào nhân, Hồng hoa → Bổ dương hoàn ngũ thang (hoạt huyết, thông lạc).
Sự biến hóa này chứng tỏ Y học cổ truyền không hề khô cứng mà đầy tính sáng tạo, đòi hỏi bác sĩ Đông y phải hiểu rõ công năng từng vị thuốc để linh hoạt vận dụng.
Liều lượng quyết định chủ - thứ của bài thuốc. Ví dụ: Chỉ truật thang và Chỉ truật hoàn cùng gồm Chỉ thực và Bạch truật:
Nếu Chỉ thực gấp đôi Bạch truật → Chủ trị tiêu tích đạo trệ.
Nếu Bạch truật gấp đôi Chỉ thực → Chủ trị kiện tỳ hòa trung. Điều này chứng minh, cùng một bài thuốc nhưng khác tỷ lệ vị thuốc sẽ tạo ra công dụng hoàn toàn khác.
Trong thực tế, có những vị thuốc quý hiếm hoặc khó tìm. Khi đó, nguyên tắc thay thế được áp dụng:
Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá đều có tính khổ hàn, có thể thay thế cho nhau để thanh nhiệt táo thấp.
Nhân sâm và Đảng sâm có thể thay nhau, nhưng khi dùng Đảng sâm thì tăng liều.
Hiện nay, sừng trâu thường thay cho Tê giác, Sơn dương giác thay Linh dương giác mà không giảm hiệu quả trị bệnh.
Tuy nhiên, việc thay thế phải được cân nhắc kỹ và điều chỉnh liều lượng phù hợp để không ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.
Gia giảm, thay đổi vị thuốc trong bài thuốc Đông y là một nghệ thuật khoa học, đòi hỏi bác sĩ phải vững lý luận, giỏi lâm sàng. Đây cũng là kỹ năng trọng tâm trong chương trình đào tạo tại các trường Đại học ngành Y học cổ truyền, nơi hình thành những Bác sĩ Y học cổ truyền chuyên nghiệp, có khả năng ứng dụng bài thuốc cổ phương một cách sáng tạo và hiệu quả.
