Quế chi thang là một trong những bài thuốc nổi tiếng, được ghi chép từ “Thương hàn luận” của Trương Trọng Cảnh có tác dụng giải cơ phát biểu, điều hòa dinh vệ, đồng thời được ứng dụng rộng rãi trong điều trị ngoại cảm phong hàn cũng như các chứng dinh vệ bất hòa.
Bài thuốc gồm 5 vị cơ bản: Quế chi, Bạch thược, Cam thảo (nướng), Sinh khương và Đại táo. Quế chi có tác dụng giải cơ phát biểu, ôn thông kinh mạch; Bạch thược liễm âm hòa dinh để điều hòa trong ngoài, vừa tán vừa thu; Cam thảo điều hòa trung tiêu, giảm co thắt và làm dịu các vị thuốc khác; Sinh khương tân ôn, hỗ trợ phát tán và khai vị; Đại táo bổ trung ích khí, bảo vệ tỳ vị.
Cách dùng truyền thống là sắc một thang chia làm hai lần uống, sau đó nên ăn một bát cháo nóng để thúc đẩy tiết mồ hôi, giúp tà khí thoát ra ngoài.
Theo các Bác sĩ Đông y, Quế chi thang có công năng giải cơ, phát biểu, điều hòa dinh vệ. Bài thuốc thường được dùng cho người mắc chứng ngoại cảm phong hàn với các biểu hiện: sốt, đau đầu, mồ hôi ra nhiều, sợ gió, mũi tắc chảy nước, nôn khan, miệng không khát, rêu lưỡi mỏng trắng, mạch phù hoãn hoặc phù nhược. Ngoài ra, Quế chi thang còn được ứng dụng để chữa tình trạng sau sinh, sau ốm nặng khiến dinh vệ bất hòa, người bệnh thường lúc nóng lúc lạnh, tinh thần mệt mỏi, ăn uống kém.
Các Bác sĩ Y học cổ truyền cũng lưu ý rằng bài thuốc không thích hợp cho chứng biểu thực không ra mồ hôi hoặc thịnh nhiệt có khát nước, mạch sác. Nếu dùng sai, có thể dẫn đến chảy máu mũi hoặc làm bệnh nặng thêm.
Điểm đặc biệt của Quế chi thang là sự phối hợp giữa tán và thu, giữa phát hãn và điều hòa. Quế chi phát tán tà khí, trong khi Bạch thược liễm âm hòa dinh, nhờ đó vừa giải biểu vừa ổn định cơ thể. Sinh khương và Đại táo tạo thế quân bình giữa công và bổ, giúp thuốc không gây mất sức. Cam thảo nướng điều hòa các vị, tăng tính an toàn khi sử dụng. Đây chính là sự tinh tế của bài thuốc – không đơn thuần phát hãn mạnh mẽ như Ma hoàng thang, mà điều hòa toàn diện, thích hợp với nhiều đối tượng, đặc biệt là người cơ thể yếu, phụ nữ sau sinh.
Từ Quế chi thang, nhiều phương thuốc khác đã được hình thành. Chẳng hạn:
Quế chi gia phụ tử thang: chữa chứng mồ hôi ra nhiều, tiểu tiện khó, tứ chi co duỗi khó.
Quế chi phụ tử thang: trị đau phong thấp, thân thể đau nhức dữ dội.
Quế chi gia cát căn thang: chữa ngoại cảm phong tà, kinh mạch trở trệ.
Dương đảm thang: thêm Hoàng cầm, dùng chữa cảm mạo phát sốt.
Tiểu kiến trung thang: tăng Thược dược và thêm đường phèn, trị chứng tỳ vị hư hàn, đau bụng do lạnh.
Ngày nay, y học hiện đại vẫn ứng dụng Quế chi thang trong điều trị cảm mạo, viêm đường hô hấp trên, hội chứng hậu sản hoặc tình trạng cơ thể suy nhược do dinh vệ bất hòa.
Theo nhận định của Tiến sĩ Nguyễn Xuân Xã – giảng viên Trường Đại học Lương Thế Vinh, Quế chi thang là một bài thuốc điển hình cho phương pháp điều hòa dinh vệ. Sự linh hoạt trong phối ngũ dược liệu không chỉ giúp điều trị chứng ngoại cảm mà còn mở rộng phạm vi ứng dụng sang các bệnh lý hậu sản, bệnh mạn tính do cơ thể suy yếu. Điều này cho thấy giá trị khoa học và tính ứng dụng thực tiễn của bài thuốc trong cả Đông y cổ truyền và y học hiện đại.
Quế chi thang là minh chứng tiêu biểu cho trí tuệ y học cổ truyền, kết hợp hài hòa giữa công và bổ, giữa tán và thu. Với khả năng điều hòa dinh vệ, giải biểu hiệu quả và ứng dụng linh hoạt, bài thuốc này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn tiếp tục được các Bác sĩ Y học cổ truyền kế thừa, nghiên cứu và phát triển để phục vụ sức khỏe cộng đồng trong thời đại ngày nay.
