Táo nhân – Vị thuốc an thần quen thuộc trong Y học cổ truyền

Giảng viên khoa Y học cổ truyền Trường Đại học Lương Thế Vinh chia sẻ, táo nhân là một trong những vị thuốc an thần kinh điển, thường xuất hiện trong các phương thuốc dưỡng tâm, bổ can và hỗ trợ điều hòa giấc ngủ lâu dài.

Nguồn gốc và dược liệu

Táo nhân là phần nhân hạt của quả táo ta (Ziziphus jujuba), sau khi loại bỏ phần thịt quả sẽ được phơi hoặc sấy khô để làm thuốc. Trong thực hành Đông y, người ta thường dùng táo nhân đã sao đen để tăng hiệu quả an thần và giảm tính kích thích.

Dược liệu có vị ngọt, hơi chua, tính bình, mùi thơm nhẹ và khi nhai có vị béo đặc trưng.

Tính vị – Quy kinh

Theo Y học cổ truyền:

Táo nhân có vị ngọt, tính bình, quy kinh (Tâm, Can, Đởm, Tỳ). Công năng chính gồm bổ can, dưỡng tâm, liễm hãn và an thần. Táo nhân thường được dùng trong các chứng hư phiền, mất ngủ kéo dài, tim đập nhanh, hay quên, cơ thể suy nhược và ra mồ hôi nhiều do hư nhược. Tuy nhiên, người có thực tà, uất hỏa hoặc nhiệt thịnh không nên sử dụng vì có thể làm triệu chứng nặng hơn.

Tác dụng theo Y học hiện đại

Các nghiên cứu lâm sàng từ giữa thế kỷ XX đã ghi nhận tác dụng trấn tĩnh rõ rệt của táo nhân.

Năm 1953, các báo cáo dược học cho thấy táo nhân có tác dụng gây ngủ tương đối rõ trên lâm sàng. Đến năm 1956, tại Đại hội đại biểu Hội Sinh lý học Trung Quốc, Hồ Mộng Gia đã công bố kết quả thực nghiệm về tác dụng trấn tĩnh của toan táo nhân. Thí nghiệm trên chuột nhắt được kích thích bằng cafein–benzoat natri cho thấy dung dịch nước nhân hạt táo khi dùng liều 5g/kg thể trọng có tác dụng làm giảm kích thích thần kinh, hiệu quả tương tự nhóm thuốc ngủ barbiturat. Những dữ liệu này góp phần củng cố cơ sở khoa học cho việc sử dụng táo nhân trong điều trị mất ngủ và rối loạn thần kinh nhẹ.

Ngoài ra, một số tài liệu trong nước từng ghi nhận lá táo ta có tác dụng hỗ trợ điều trị viêm phế quản khó thở, cho thấy tiềm năng dược lý đa dạng của cây táo.

Liều dùng và cách dùng

Liều dùng thông thường đối với người lớn:

15–20 hạt/ngày (tương đương khoảng 0,8–1,8g) khi dùng đơn lẻ. Trong bài thuốc cổ phương có thể dùng 6–15g/ngày, thường được sao đen trước khi sắc

Táo nhân chủ yếu được dùng dưới dạng sắc uống, có thể tán bột hoặc phối hợp trong các phương thuốc an thần.

Lưu ý rằng sử dụng quá liều có thể gây ngộ độc với biểu hiện mất tri giác, hôn mê. Khi dùng liều cao theo y văn cổ, cần sao đen để giảm bớt độc tính và tăng hiệu quả an thần.

Bài thuốc kinh nghiệm

Bài thuốc chữa mất ngủ, thần kinh suy nhược

Thành phần:

Toan táo nhân (sao đen) 6g, Phục linh 5g, Xuyên khung 3g, Tri mẫu 4g, Cam thảo 2g

Cách dùng:

Sắc với 500ml nước, còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày. Bài thuốc có tác dụng dưỡng tâm an thần, điều hòa khí huyết và hỗ trợ cải thiện chất lượng giấc ngủ.Trong thực hành lâm sàng, táo nhân còn được phối hợp với viễn chí, bá tử nhân hoặc long nhãn nhục tùy theo thể bệnh cụ thể.

Lưu ý khi sử dụng

Theo giảng viên Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn. Không dùng táo nhân cho người có thực nhiệt, uất hỏa hoặc táo bón do nhiệt. Người đang điều trị bệnh lý thần kinh bằng thuốc tân dược cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi kết hợp.

Cần phân biệt táo nhân với hạt của cây keo hoặc bồ kết đại (Leucaena glauca), đôi khi được gọi là “nam toan táo nhân” do hình dạng tương tự. Hạt keo có tác dụng trị giun và không có công năng an thần như táo nhân, việc nhầm lẫn có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị. việc sử dụng táo nhân trong điều trị mất ngủ nên dựa trên biện chứng luận trị, không nên tự ý tăng liều hoặc dùng kéo dài khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.