Viễn chí – Vị thuốc dưỡng tâm, ích trí trong Đông y

Giảng viên khoa Y học cổ truyền Trường Đại học Lương Thế Vinh chia sẻ, viễn chí là vị thuốc quý có tác dụng dưỡng tâm, an thần, ích trí, thường được ứng dụng trong các bài thuốc điều trị mất ngủ, suy nhược thần kinh và giảm trí nhớ.

Theo y học cổ truyền, viễn chí vị đắng cay, tính ấm, quy vào tâm và thận. Công năng chính gồm bổ thận ích tinh, dưỡng tâm an thần, định chí, thông tâm khiếu. Vị thuốc này thường dùng cho các chứng hồi hộp, hay quên, mất ngủ kéo dài, tâm phiền, kinh sợ, suy nhược thần kinh, mộng tinh, hoạt tinh. Ngoài ra, viễn chí còn được ứng dụng trong một số trường hợp ho do đờm, viêm phế quản mạn tính.

Trong thực hành lâm sàng, viễn chí hiếm khi dùng đơn độc mà thường phối hợp với các vị thuốc bổ tâm, dưỡng huyết hoặc kiện tỳ để tăng hiệu quả điều trị.

Một số bài thuốc và món ăn từ viễn chí dưỡng não

1. Cháo viễn chí – hạt sen

Thành phần:

Viễn chí 10g (bỏ lõi), hạt sen 250g (bỏ tâm), gạo tẻ 140g, gạo nếp 65g, thịt nạc 200g, trứng gà 4 quả, cà rốt, hành và gia vị vừa đủ.

Cách dùng:

Hầm hạt sen cho mềm, cho gạo vào nấu thành cháo nhừ. Thêm thịt băm và các nguyên liệu còn lại, nêm vừa ăn. Dùng khi còn ấm.

Công dụng:

Dưỡng tâm, an thần, cải thiện giấc ngủ, bồi bổ cơ thể sau suy nhược. Có thể dùng 1 lần/ngày trong 5–7 ngày khi mất ngủ, sau đó duy trì 2–3 lần/tuần.

Phối ngũ:

Viễn chí định tâm an thần; hạt sen cố tinh, ích thận, dưỡng tâm; các thực phẩm còn lại bổ dưỡng khí huyết, phục hồi thể trạng.

2. Cháo viễn chí – hạt sen – long nhãn

Thành phần:

Viễn chí 10g, hạt sen 30g, long nhãn 30g, gạo nếp 50g.

Cách dùng:

Nấu hạt sen và gạo nếp trước, khi cháo chín mềm thì cho long nhãn vào, đun thêm 10 phút rồi dùng nóng.

Công dụng:

Phù hợp với người mất ngủ mạn tính, hay thức giấc giữa đêm, suy nhược, mệt mỏi kéo dài.

Phối ngũ:

Viễn chí an thần; hạt sen dưỡng tâm; long nhãn bổ tâm tỳ, dưỡng huyết, hỗ trợ cải thiện trí nhớ và tăng sức đề kháng.

3. Bài thuốc Thiên vương bổ tâm đan

Thành phần:

Sinh địa 160g, toan táo nhân 40g, thiên môn đông 40g, bá tử nhân 40g, đơn sâm 20g, đảng sâm 20g, viễn chí 20g, ngũ vị tử 40g, đương quy 40g, mạch môn 40g, huyền sâm 20g, phục linh 20g, cát cánh 20g.

Cách dùng:

Tán bột, luyện mật làm hoàn. Mỗi lần uống 12g.

Công dụng:

Tư âm thanh nhiệt, dưỡng tâm an thần. Thường dùng cho chứng âm hư nội nhiệt gây mất ngủ, hồi hộp, miệng khô, hay quên.

Phân tích bài thuốc:

Theo y học cổ truyền, Sinh địa, huyền sâm tư âm; đương quy, đơn sâm dưỡng huyết; đảng sâm, phục linh bổ khí; bá tử nhân, viễn chí an thần; ngũ vị tử, toan táo nhân liễm tâm; cát cánh dẫn thuốc lên thượng tiêu. Toàn phương phối hợp nhằm bổ tâm huyết, dưỡng âm dịch và ổn định thần trí.

4. Bài thuốc Định chí hoàn

Thành phần:

Đẳng sâm 30g, phục linh 30g, thạch xương bồ 20g, viễn chí 20g.

Cách dùng:

Tán bột, làm hoàn. Uống 10g/lần, ngày 1–2 lần.

Công dụng:

Điều trị suy nhược thần kinh, giảm trí nhớ, hay quên, tinh thần kém minh mẫn.

Phối ngũ:

Đẳng sâm bổ khí sinh tân; phục linh kiện tỳ an thần; thạch xương bồ khai khiếu tỉnh thần; viễn chí định tâm ích trí. Bài thuốc phù hợp với người lao lực trí óc, suy giảm trí nhớ sau bệnh.

Lưu ý khi sử dụng

Theo giảng viên Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn, Viễn chí tính ấm, thiên về dưỡng tâm an thần và ích trí, song không phù hợp với người âm hư hỏa vượng nặng hoặc đang sốt cao do thực nhiệt. Cần bỏ lõi gỗ trước khi dùng để tránh kích ứng cổ họng.

Việc sử dụng các bài thuốc nên có sự tư vấn của thầy thuốc chuyên môn để đảm bảo phù hợp với thể trạng và bệnh lý cụ thể.

Viễn chí là vị thuốc có giá trị trong nhóm dưỡng tâm an thần, tuy nhiên hiệu quả điều trị phụ thuộc nhiều vào cách phối ngũ và chẩn đoán đúng thể bệnh theo nguyên tắc biện chứng luận trị của Y học cổ truyền.