Tỳ bà diệp là một vị thuốc quý trong kho tàng y học cổ truyền, nổi bật với công dụng chữa ho, thanh phế, hóa đờm. Với tính chất mát, vị đắng nhẹ, dược liệu này từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong các bài thuốc điều trị các bệnh lý hô hấp, đặc biệt là ho do phế nhiệt, ho lâu ngày, viêm họng, viêm phế quản.
Đặc điểm dược liệu
Tỳ bà diệp là lá của cây tỳ bà (tên khoa học Eriobotrya japonica), thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng đã được trồng khá phổ biến ở các vùng núi phía Bắc Việt Nam như Lào Cai, Hà Giang, Hòa Bình. Lá tỳ bà dài khoảng 15–25cm, mặt trên màu xanh sẫm, mặt dưới phủ lông trắng, gân lá nổi rõ và mép có răng cưa.
Trong Đông y, người ta thu hái lá tỳ bà vào mùa hè – thu, đem rửa sạch, bỏ lông, phơi khô để làm thuốc. Khi dùng có thể sao vàng hoặc dùng sống tùy theo mục đích điều trị.
Công dụng theo y học cổ truyền
Theo các y thư cổ như Bản thảo cương mục và Lĩnh nam bản thảo, Tỳ bà diệp có vị đắng, tính mát, quy vào kinh phế và vị, có tác dụng thanh phế, giáng khí, hóa đờm, chỉ khái (chữa ho), thanh nhiệt.
Cơ chế chữa ho của Tỳ bà diệp được lý giải như sau:
Thanh phế chỉ khái: Lá tỳ bà có khả năng làm mát phổi, điều hòa chức năng của khí phế. Nhờ đó, nó làm dịu cơn ho, đặc biệt là các trường hợp ho do nhiệt phế (nóng trong phổi), ho khan kéo dài không khỏi.
Hóa đờm: Tỳ bà diệp giúp làm loãng đờm, hỗ trợ tống đờm ra ngoài một cách dễ dàng. Điều này rất hữu ích trong điều trị ho có đờm, viêm phế quản, hen suyễn.
Giáng nghịch khí vị: Ngoài tác dụng chữa bệnh đường hô hấp, Tỳ bà diệp còn giúp điều hòa dạ dày, giảm nôn do khí nghịch.
Ứng dụng trong các bài thuốc dân gian
Theo PGS.TS Tạ Thị Tĩnh hiện đang công tác tại khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Lương Thế Vinh cho biết, Tỳ bà diệp có thể dùng đơn độc hoặc phối hợp với các dược liệu khác để tăng hiệu quả điều trị. Một số bài thuốc phổ biến như:
1. Chữa ho lâu ngày, ho có đờm
Nguyên liệu: Tỳ bà diệp 10g, cát cánh 8g, cam thảo 6g, xuyên bối mẫu 6g.
Cách dùng: Sắc uống ngày 1 thang, chia làm 2 lần sau ăn. Dùng liên tục 5–7 ngày.
2. Chữa ho khan, khô cổ, đau rát họng
Nguyên liệu: Tỳ bà diệp 10g, tang diệp 8g, mạch môn 10g, hạnh nhân 6g.
Cách dùng: Sắc nước uống, dùng trong 3–5 ngày.
3. Ho do viêm phế quản ở trẻ em
Nguyên liệu: Lá tỳ bà (đã sao qua) 6g, vỏ quýt 4g, mật ong 1 thìa.
Cách dùng: Sắc lá tỳ bà và vỏ quýt với 300ml nước, còn 150ml thì tắt bếp, hòa mật ong, chia 2 lần uống/ngày.
Các bài thuốc từ Tỳ bà diệp đều có ưu điểm là dễ sử dụng, an toàn, phù hợp với nhiều đối tượng, kể cả người cao tuổi và trẻ nhỏ (với liều lượng điều chỉnh phù hợp).
Một số lưu ý khi sử dụng
Mặc dù Tỳ bà diệp là dược liệu lành tính, tuy nhiên người dùng vẫn cần lưu ý:
- Khi chế biến nên loại bỏ lớp lông dưới mặt lá để tránh kích ứng họng hoặc gây ho ngược.
- Không dùng cho người tỳ vị hư hàn (hay lạnh bụng, tiêu chảy) vì thuốc có tính mát dễ gây lạnh thêm.
- Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú nên tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi dùng.
- Không tự ý kết hợp với các dược liệu có tính kháng mạnh nếu chưa có kiến thức chuyên môn.
