Thạch tùng răng cưa không chỉ có giá trị trong y học cổ truyền mà còn được y học hiện đại nghiên cứu sâu về tác dụng của Huperzine A, một alkaloid tiềm năng hỗ trợ điều trị suy giảm trí nhớ và các bệnh lý thần kinh. Với đặc tính sinh trưởng chậm và nguy cơ tuyệt chủng cao, việc bảo tồn và sử dụng hợp lý cây thảo mộc này đang trở thành vấn đề cấp thiết.
Theo TS Lê Xuân Hùng, giảng viên khoa Y học cổ truyền Trường Đại học Lương Thế Vinh, thạch tùng răng cưa là một loại cây thân thảo sống lâu năm, cao khoảng 15-50 cm. Loài cây này thường xuất hiện gần dương xỉ, phát triển mạnh mẽ ở những vùng đất ẩm hoặc trong rừng tại phần lớn lãnh thổ Trung Quốc và khu vực phía Bắc Việt Nam. Từ thời kỳ Đế quốc Trung Hoa, vùng đất này từng được gọi là Giao Chỉ, tồn tại từ năm 111 trước Công nguyên đến năm 939 sau Công nguyên.
Cây Thạch tùng răng cưa có thân thẳng hoặc mọc đối xứng, đường kính từ 1,5-3,5 mm, với chiều cao tương đương 15-50 cm. Lá cây có chiều rộng khoảng 1,5-4 cm, cành phân nhánh từ 2 đến 4 lần và thường có củ nhỏ ở phần trên. Thân cây được bao phủ bởi những lớp vẩy trắng chồng lên nhau, tạo hình dáng giống chân chó sói. Chính vì vậy, dân gian thường gọi cây này là cây chân sói.
Lá của cây thưa và mọc vuông góc với thân, hình dạng hẹp và thuôn dài, kích thước từ 1-3 cm chiều dài và 1-8 mm chiều rộng. Bề mặt lá trơn láng, gân giữa nổi rõ, mép lá phẳng với các răng không đều. Phần đỉnh lá thường nhọn, đôi khi hơi thô ráp. Hoa của cây mọc thành từng bông nhỏ, có màu nâu nhạt, treo dày đặc ở đầu các nhánh cây. Bào tử của cây được chứa trong túi gần hình cầu, vỏ túi có hai mảnh không đồng đều.
Thạch tùng răng cưa được tìm thấy ở nhiều khu vực Nam Á, Ấn Độ, và Bắc Mỹ. Tại Trung Quốc, loài cây này được coi là nguồn thảo dược quý, mặc dù đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng do vòng đời dài và năng suất thấp. Ở Việt Nam, cây mọc rải rác ở các vùng núi cao trên 1.000 m như Sa Pa (Lào Cai) và Đà Lạt (Lâm Đồng). Thường thấy cây sống dưới tán rừng rậm rạp.
Trong y học cổ truyền, Thạch tùng răng cưa có vị đắng nhẹ, tính bình. Theo “Từ điển cây thuốc Việt Nam” của Võ Văn Chi, loài cây này được dùng để chữa các bệnh như trĩ, tiểu ra máu, chấn thương, nhọt mủ và giảm sưng đau. Ngoài ra, Thạch tùng răng cưa còn được đánh giá cao trong việc lưu thông khí huyết và giảm đau, được dùng trong những bài thuốc chữa bệnh như:
- Chữa bệnh trĩ và tiểu ra máu: Dùng 6-8 g cây khô đun cùng 500 ml nước, uống 2 lần mỗi ngày. Lá tươi có thể giã nát và đắp lên vùng bị trĩ.
- Chữa chấn thương và sưng đau: Giã nát cây tươi, đắp lên vùng tổn thương hoặc bầm tím.
- Cải thiện trí nhớ: Dùng 6 g cây khô hãm với nước sôi, uống thay trà hàng ngày.
- Chữa nhọt đầu đinh: Sử dụng hỗn hợp cây tươi giã nát cùng giấm, đắp lên vùng viêm.
Thạch tùng răng cưa không chỉ được coi là “thần dược” trong điều trị các bệnh lý liên quan đến trí nhớ mà còn có tiềm năng lớn trong lĩnh vực y học hiện đại. Tuy nhiên, do nguồn dược liệu tự nhiên ngày càng cạn kiệt, việc bảo tồn và phát triển cây thảo dược này là điều cấp thiết để đảm bảo giá trị chữa bệnh trong tương lai.
