Củ dòm là dược liệu quen thuộc trong Y học cổ truyền, thường dùng hỗ trợ điều trị phong tê thấp, đau nhức xương khớp, phù thũng và ung nhọt. Bài viết giúp làm rõ công dụng, cách dùng và lưu ý an toàn khi sử dụng.
Củ dòm là dược liệu quen thuộc trong Y học cổ truyền, thường dùng hỗ trợ điều trị phong tê thấp, đau nhức xương khớp, phù thũng và ung nhọt. Bài viết giúp làm rõ công dụng, cách dùng và lưu ý an toàn khi sử dụng.
Giảng viên khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Lương Thế Vinh cho biết, củ dòm còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như củ gà ấp, Hán phòng kỷ, Phấn phòng kỷ, Phòng kỷ hay Thạch thiềm thừ. Theo tài liệu dược học, tên khoa học của củ dòm là Stephania tetrandra S. Moore, thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae).
Đây là loài cây dây leo sống lâu năm, phần rễ phát triển thành củ nằm ngang dưới mặt đất. Củ dòm có hình thon dài, kích thước lớn hơn củ bình vôi và hình dáng khá đặc biệt, giống như con gà mái đang ấp trứng nên dân gian gọi là củ gà ấp. Khi cắt ngang, ruột củ có màu vàng, ít xơ, đường kính có thể đạt tới 6cm, những củ chắc, có vân ngang rõ thường được đánh giá là dược liệu tốt.
Thân cây mềm, bò sát mặt đất, dài khoảng 2,5 – 4m. Lá mọc so le, hình khiên, gốc lá hình tim, mép nguyên, hai mặt phủ lớp lông mịn. Hoa nhỏ, mọc thành tán, khác gốc; quả hình cầu hơi dẹt, khi chín có màu đỏ mọng. Trong các bộ phận của cây, phần rễ củ chính là bộ phận được sử dụng làm thuốc.
Củ dòm mọc hoang ở các vùng đồi núi thấp, rừng rậm của Trung Quốc như Triết Giang, An Huy, Giang Tây, Quảng Tây, Quảng Đông… và được ghi nhận ở một số khu vực rừng gần biên giới Việt Nam. Hiện nay, dược liệu này chưa được trồng phổ biến trong nước mà chủ yếu sử dụng từ nguồn nhập.
Theo nghiên cứu hiện đại, củ dòm chứa nhiều alkaloid quan trọng như tetrandrine, fangchinoline, berbamine, cyclanoline… Đây chính là cơ sở khoa học giải thích cho nhiều tác dụng dược lý của vị thuốc này.
Trong Y học cổ truyền, củ dòm được mô tả có vị cay, đắng, tính hàn hoặc bình tùy theo tài liệu cổ. Vị thuốc này quy vào các kinh Tỳ, Thận, Can hoặc Bàng quang, có tác dụng chủ yếu là lợi thủy, trừ phong thấp, giảm sưng đau và thông kinh lạc.
Nhờ những đặc tính đó, củ dòm thường được dùng để hỗ trợ điều trị các chứng phong thấp, đau nhức xương khớp, sưng đau gân cốt, đau lưng, đau đầu kéo dài. Ngoài ra, dược liệu này còn được ứng dụng trong các trường hợp phù thũng, bí tiểu, cước khí, đau bụng, kiết lỵ, đau dạ dày hay đau bụng kinh mạn tính. Với những trường hợp nhọt lở, sưng tấy do phong thấp ứ trệ, củ dòm cũng được sử dụng với liều lượng phù hợp.
Không chỉ được đánh giá cao trong Y học cổ truyền, các nghiên cứu hiện đại còn cho thấy củ dòm mang lại nhiều lợi ích đáng chú ý. Các hoạt chất trong Phấn phòng kỷ có khả năng hạ huyết áp nhanh, làm giãn mạch vành, giảm tiêu hao oxy của cơ tim, từ đó hỗ trợ phòng ngừa rối loạn nhịp tim.
Bên cạnh đó, theo giảng viên Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn cho biết, dược liệu này còn có tác dụng chống viêm, giảm đau, chống dị ứng, giải nhiệt và ức chế một số vi khuẩn gây bệnh như trực khuẩn lỵ Shigella. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận tác động tích cực của củ dòm lên hệ hô hấp, hệ thần kinh trung ương và nhu động ruột khi dùng đúng cách.
Trong thực tế, củ dòm có thể được dùng dưới dạng thuốc sắc, tán bột hoặc phối hợp cùng các vị thuốc khác trong bài thuốc cổ truyền. Liều dùng thông thường được khuyến cáo là từ 6 – 10g mỗi ngày khi dùng đường uống. Trường hợp dùng ngoài da để hỗ trợ điều trị mụn nhọt hoặc rắn cắn, liều dùng có thể tăng lên 5 – 15g tùy tình trạng cụ thể.
Theo kinh nghiệm dân gian và tài liệu Y học cổ truyền, củ dòm thường xuất hiện trong nhiều bài thuốc chữa viêm khớp, viêm đa khớp, đau nhức xương khớp, phù thũng, bí tiểu, đau dây thần kinh hay cước khí. Các bài thuốc thường phối hợp củ dòm với những vị như tằm sa, uy linh tiên, ý dĩ, ngưu tất, bạch truật, hoàng kỳ, quế chi… nhằm tăng hiệu quả trừ phong thấp, lợi thủy và giảm đau.
Ngoài ra, rượu ngâm củ dòm nồng độ thấp cũng được sử dụng trong một số trường hợp thấp khớp cấp hoặc nhiệt tý, với liệu trình và liều lượng được kiểm soát chặt chẽ.
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, củ dòm là vị thuốc có vị đắng, tính hàn và có thể gây tổn thương tỳ vị nếu dùng không đúng đối tượng. Người tỳ vị hư, âm hư hoặc không có chứng thấp nhiệt cần thận trọng, thậm chí không nên sử dụng.
Bên cạnh đó, một số nghiên cứu cho thấy dược liệu này có thể ảnh hưởng đến gan, thận và tuyến thượng thận nếu lạm dụng. Vì vậy, khi sử dụng các bài thuốc có củ dòm, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ hoặc thầy thuốc Y học cổ truyền để được tư vấn cụ thể, tránh tự ý dùng kéo dài.
